下にあげたのは,2つのさいころを使って実験してみた結果です.40人の生徒のうち2人1組となって2つのさいころを投げ,出た目の和と差を数え上げていきました.試行回数は100回をめどにしましたが,時間差があるので多い人もいます.
下のデータをもとに目の和が9になる場合と10になる場合の割合が,回数を重ねるにしたがってどのように変化するか折れ線グラフで示してみましょう.

さてなぜ10の目が出る場合より9の目の出る場合が多いのでしょう.さいころを実際に投げて実験した人ならすぐに分かりますね.目の和が9になる4と5の場合でも4と5,5と4というように2倍の出やすさがあるのです.
| 目の和が9になる場合 | ![]() |
| 目の和が10になる場合 | ![]() |
こう考えると2つのさいころの目の和の出方には,次にあげるような36通りがあります.ですから目の和が9になる確率は,理論的には
4/36=1/9=0.1111…≒11.1%
となります.実際に実験で得られた値は12.2%となっていますね.この誤差は試行回数が少ないのか,さいころがひねくれているのか? さて・・・
このように「多数回の実験・観察」から求まる確率を,実験的確率(または統計的確率,後天的確率),「数学的な考察」で求められる確率を数学的確率(または先験的確率)と呼びます.


| 目の和 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 合計 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1班 | 7 | 9 | 7 | 10 | 15 | 14 | 10 | 12 | 8 | 5 | 3 | 100 |
| 2班 | 1 | 6 | 7 | 3 | 18 | 19 | 17 | 13 | 12 | 8 | 1 | 105 |
| 3班 | 6 | 4 | 11 | 11 | 12 | 16 | 13 | 14 | 7 | 5 | 1 | 100 |
| 4班 | 7 | 9 | 11 | 18 | 16 | 17 | 34 | 18 | 8 | 5 | 1 | 144 |
| 5班 | 3 | 9 | 6 | 13 | 18 | 16 | 15 | 10 | 10 | 8 | 2 | 110 |
| 6班 | 2 | 9 | 5 | 8 | 16 | 20 | 13 | 14 | 9 | 3 | 1 | 100 |
| 7班 | 1 | 8 | 7 | 10 | 18 | 21 | 12 | 10 | 9 | 5 | 4 | 105 |
| 8班 | 0 | 7 | 6 | 13 | 11 | 21 | 16 | 13 | 13 | 8 | 0 | 108 |
| 9班 | 1 | 5 | 10 | 13 | 15 | 15 | 21 | 12 | 8 | 0 | 2 | 102 |
| 10班 | 1 | 4 | 7 | 13 | 10 | 19 | 14 | 14 | 12 | 3 | 3 | 100 |
| 11班 | 3 | 5 | 12 | 9 | 17 | 19 | 11 | 16 | 8 | 8 | 3 | 111 |
| 12班 | 2 | 8 | 13 | 14 | 19 | 17 | 12 | 16 | 10 | 5 | 1 | 117 |
| 13班 | 5 | 3 | 7 | 11 | 13 | 20 | 17 | 11 | 12 | 3 | 1 | 103 |
| 14班 | 2 | 5 | 5 | 15 | 20 | 12 | 13 | 16 | 5 | 6 | 1 | 100 |
| 15班 | 6 | 3 | 10 | 18 | 20 | 17 | 12 | 10 | 7 | 4 | 5 | 112 |
| 16班 | 1 | 4 | 6 | 10 | 17 | 20 | 13 | 11 | 14 | 7 | 2 | 105 |
| 17班 | 6 | 5 | 9 | 11 | 17 | 20 | 18 | 9 | 5 | 5 | 1 | 106 |
| 18班 | 2 | 7 | 7 | 17 | 10 | 22 | 20 | 13 | 9 | 7 | 3 | 117 |
| 19班 | 2 | 8 | 7 | 13 | 17 | 21 | 18 | 22 | 16 | 13 | 2 | 139 |
| 20班 | 6 | 5 | 8 | 17 | 20 | 22 | 18 | 14 | 6 | 4 | 0 | 120 |
| 合計 | 64 | 123 | 161 | 247 | 319 | 368 | 317 | 268 | 188 | 112 | 37 | 2204 |
| 統計値 | 2.9 | 5.6 | 7.3 | 11.2 | 14.5 | 16.7 | 14.4 | 12.2 | 8.5 | 5.1 | 1.7 | 100 |
| 理論値 | 2.8 | 5.6 | 8.3 | 11.1 | 13.9 | 16.7 | 13.9 | 11.1 | 8.3 | 5.6 | 2.8 | 100 |
| 目の差 | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 合計 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1班 | 20 | 29 | 21 | 13 | 11 | 6 | 100 |
| 2班 | 18 | 34 | 22 | 10 | 16 | 5 | 105 |
| 3班 | 21 | 26 | 23 | 21 | 6 | 3 | 100 |
| 4班 | 22 | 36 | 40 | 20 | 17 | 5 | 140 |
| 5班 | 22 | 31 | 20 | 18 | 12 | 7 | 110 |
| 6班 | 14 | 30 | 17 | 18 | 17 | 3 | 99 |
| 7班 | 16 | 33 | 23 | 18 | 10 | 5 | 105 |
| 8班 | 20 | 40 | 26 | 17 | 5 | 7 | 115 |
| 9班 | 23 | 22 | 17 | 14 | 17 | 9 | 102 |
| 10班 | 14 | 27 | 23 | 21 | 10 | 5 | 100 |
| 11班 | 25 | 35 | 19 | 16 | 8 | 5 | 108 |
| 12班 | 18 | 35 | 28 | 21 | 11 | 4 | 117 |
| 13班 | 10 | 25 | 26 | 22 | 18 | 0 | 101 |
| 14班 | 14 | 21 | 20 | 21 | 20 | 4 | 100 |
| 15班 | 27 | 42 | 18 | 9 | 11 | 5 | 112 |
| 16班 | 21 | 27 | 21 | 18 | 11 | 7 | 105 |
| 17班 | 23 | 26 | 24 | 20 | 10 | 3 | 106 |
| 18班 | 14 | 36 | 26 | 23 | 11 | 7 | 117 |
| 19班 | 18 | 33 | 22 | 21 | 16 | 14 | 124 |
| 20班 | 30 | 34 | 16 | 25 | 9 | 5 | 119 |
| 合計 | 390 | 622 | 452 | 366 | 246 | 109 | 2185 |
| 統計値 | 17.8 | 28.5 | 20.7 | 16.8 | 11.3 | 5.0 | 100 |
| 理論値 | 16.7 | 27.8 | 22.2 | 16.7 | 11.1 | 5.6 | 100 |